Archive for the ‘IRITZIA’ Category

“Zinema ikusteko eta entzuteko da, ez irakurtzeko” esan ohi dute batzuek, “azpitituluek sarritan ez dute aktoreek adierazitakoa osotasunean islatzen”. “Bikoizketa artearen suntsiketa da” diote beste hainbestek, “Frankismo garaitik oinordekotzat hartutako ohitura kaltegarria”. Muturreko jarrera kontrajarriak hartzen dituzte maiz bikoizketaren inguruko eztabaidan defendatzaile eta aurkariek, tonu grisik gabe, zuri edo beltz bailitzan.

Has gaitezen adibide dibertigarri bezain esanguratsu batekin. AEBko telesail zein filmetan, ingelesa ama hizkuntza ez duten pertsonaiak euren jatorrizko hizkuntzan mintzatzen dira eta azpitituluak jartzen dizkiote maiz eszenako zati horiei, ikusleak elkarrizketako une konkretu horiek uler ditzan. Beste batzuetan, azpititulurik ez diote jartzen, jarraian ingelesez ematen baitute azalpen berbera, pertsonaien arteko ulermen harresi hori ilustratzeko. Itzulpena gauzatzerakoan, ordea, askotan ikusi ohi dugun bezala, errusiera, frantsesa, txinatarra… entzun ordez, gaztelerazko hiztun baten ahotan entzuten ditugu ahoskera horiek, hau da, ez dugu hizkuntza bera entzuten, baizik eta pertsonaia lurralde horretakoa dela iradokitzen duen ahots tonuaren bitartezko gaztelerazko imitazioa. Askotan gainera, grabaketa originaleko elkarrizketak eta bikoiztutakoak txandakatzen dituzte, eta horrek eszenaren funtsa erabat zentzugabetzen du. Honen erakusle argia da David Simonen The Wire telesail klasikoaren hurrengo eszena:

Beste argudio komunenetako bat izan ohi da, Espainiar Estatuan munduko bikoizketa onenetakoak egiten direla eta, gainera, bikoizketa horiek lanpostu izugarri pila sortzen dituztela. Baina, ez al daukagu filmeko aktoreen ahotsa entzuteko eskubiderik? Bikoizketek, bereziki, antzezleen lana isiltzen dute, baina baita zuzendariarena ere, elkarrizketa zein soinu ezberdinen artean eraikitako garapen dramatikoa deformatu dezakeelako, esanahia erabat eraldatzeraino. Beste batzuen lanaren suntsiketaren bitartezko lanpostuen eraketak, beraz, ez dauka justifikaziorik.

Esanguratsua da Espainiako Gobernuak, bikoizketetara diru laguntza ia gehiago bideratzea tokiko obra originalen inbertsiorako baino. Zentzu honetan, esan liteke bikoizketak zuzeneko erlazioa duela Estatuko beste hizkuntzek pairatzen duten zapalkuntzarekin, gazteleraren hegemoniaren bitartez gainontzeko lengoaiek eskaini dezaketen aniztasuna itzalean geratzen baita. Biztanleen ezagutza kultural eta linguistikoa murrizten ditu honek, atzerriko hizkuntzak bigarren plano batean uzteaz gain, Espainiar Estatuan hitz egiten diren euskara, katalana, galegoa… baztertzen dituelako. Bikoizketaren ondorioz, hizkuntza gutxituetan ekoizturiko filmek are zailtasun gehiago izaten dituzte ikus-entzunezko merkatuan presentzia indartu eta maila handiko ekoizpenekin lehiatzeko.

Imajinatu ezazue Loreak estreinatu berritan zinemara joan eta gaztelerazko bertsioan bakarrik topatuko bagenu. “Baina, nola egin lezakete hori?” edota “filma hondatu dute” bezalakoak entzungo genituzke euskaldunen ahotan, ikuslegoaren gaitzespena nagusituko litzateke. Bada betaurreko berdinekin begiratu beharko genieke astero karteldegian estreinatzen diren filmei. Herrialde ezberdinetako sortzaileek izugarrizko esfortzua egiten dute euren filmak osotasunean zaindu, xehetasun bakoitza neurtu eta istorioaren funtsa ikusleei transmititzeko. Eta hainbatek esango dute Loreak gazteleraz ikusteak mintzen gaituela, baina ez litzatekeela kontu bera izango film poloniar edo korear bat ikusten ariko bagina, hizkuntza horiek ez baititugu ezagutzen eta, ondorioz, azpitituluei jaramon egin ezean, ulermena eta jarraipena ezinezko bihurtzen direlako. Hizkuntza bat edo beste izan, bada aldatzen ez den gauza bat: sortzaile taldearen lana eta obra artistikoaren esentzia ezerezean geratzen da. Zinema aretoetatik haratago doan arazoa da, gainera, bikoizketarena. Telebistan ematen dituzten film gehienek ere logika berberari men egiten diote eta, ondorioz, gizartearen gehiengo zabalak normaltzat jo eta babesten duen jarduna bilakatzen da.

Helburua ez da jatorrizko bertsioa inposatzea, baina bai bultzatzea, eta oraindik kontsumo modu horretara ohitu gabe dauden horiek bikoizturik ikusteko eskubidea eduki beharko luketen arren, jatorrizko bertsioak ere eskubide bera merezi du. Gizartean bere presentzia handitzearen bitartez onarpena zabaldu eta normalizaziora hurbilduko da. Kolektibotasunera iristeko bidea luzea izango den arren, norberaren esku dago maila pertsonaletik hasita, sortzaileen, kulturaren eta ezagutzaren aberastasunaren alde egitea.

Alien, Star Wars, Indiana Jones, Spiderman, Final Destination, Pirates of the Caribbean, The Avengers… sorkuntza berri eta originalak lurperatzen dituzten enegarrenezko birmoldaketen zerrenda amaigabea da. Deigarria da, ordea, industrian aurrera egiteko arazorik ez duten zuzendari eta aktore sonatu zein beteranoak izatea maiz halako proiektu errepikakorren alde egiten dutenak. Fama eta glamourraren lorratza jarraitzen dute zinemaren hedabide generalistek, ikusleen gehiengoari estandar horien bazka hedatuz. Hollywoodeko fokuetatik urrun, jaialdiak aukera aparta izan ohi dira zinemaren esentzia dastatzeko; sorkuntza originalaren alde egiten dute eta baita zirkulu komertzialetatik at geratzen diren hainbat obra interesgarri ikusteko aukera eskaini ere. Gurean Donostiakoa dugu, baina astebetez besterik ez. Non gertatzen da zinema hori urtean zehar?

Blockbusters

Telebistaren urrezko aroa izendatzen dugun hau ere iraganaren ilusioa besterik ez da. 1950eko hamarkadan sorkuntza eta programazioaren oinarriak ezarri zituen korrontea urruna da, baina jada badira hamar urte HBOren The Sopranos, The Wire, Six Feet Under eta Oz bezalako telesail izarrak amaitu zirenetik. Breaking Bad, Mad Men, Treme, Carnivàle eta Deadwood bezalakoek jarraipena eman zioten inspirazioari, eta egun ere maila altuko obrez gozatzen jarraitzen dugu.

Baina harrigarriena da esanguratsuenak birmoldaketak izatea. The Walking Dead, Game of Thrones, Fargo, Hannibal, Better Call Saul… kalitate goreneko telesailak dira, eta batzuek, beste batzuek baino gehiago, euren sorkuntza propioak eraiki dituzte oinarrizko obrak abiapuntutzat hartuta, gozagarria den Hannibalen kasua nabarmenena. Tamalez, ordea, aurrez sorturiko film, nobela, komiki edo telesailen birmoldaketak dira funtsean. Hutsetik abiatu eta ideia originaletan oinarrituriko istorioen gabezia kezkagarria da.

Askotan gaitz hauek sortzaileei egozten dizkiegu, baita etekina artearen gainetik jartzen duen ikus-entzunezko industriari ere, baina ikusleak ere bagara, zentzu handi batean, egoera honen erantzule. Gustuko dugu iraganean arrakasta izandako obrak behin eta berriz ikustea eta horien jarraipena zein moldaketak kontsumitzea, kalitatea makala izanda ere. Nahiago dugu ezagutzen dugunari heldu gure segurtasunezko egoera zalantzan jarri dezaketen horizonte eta ideia berritzaileak esploratu baino. Jarrera guztiz kontserbadorea da askorena. Hau ikusleen kontsumoan zuzenean eragiten duen industriaren erabakietan nabari da, baina baita ikusleen ohituretan ere, zeinak, modu alienatu batean, gehiengoak ikusten dituen Ocho Apellidos Vascos edo 50 Shades of Grey bezalako obra konbentzionalak kontsumitzera mugatzen den, gizartearen korronteak behartuko balu bezala.

50 shades of grey ocho apellidos vascos

Zinemak entretenimendu hutsa izaten jarraitzen du askorentzat, egunerokotasunaren monotonia ahazteko ihesbidea, eta zentzu horretan ulergarria da obra estandarrak kontsumitzeko ohitura eta bulkada soziala, baina ahaztu ezin duguna da ikus-entzunezko kontakizunek sinpletasun horren atzean helburu eta ahalmen hezitzaile izugarri boteretsua dutela. Produkzio handiko filmek gizartearen ikuspegien oinarria ezartzen dute istorioetako pertsonaien kultura, arraza eta sexua modu zehatzetan tratatzean eta hori inoiz ahaztu ezin dugun zerbait da, pantailatik jasotzen dugunak iritzia inposatu ordez gure propioa eraikitzeko balio dezan.

Duela gutxi Channel 4 kate britainiarrak mundu mailako konspirazioen inguruko Utopia telesaila bertan behera uztea erabaki zuen. Dennis Kellyk sorturiko istorioak beherakada nabarmena izan zuen joan den udaran estreinaturiko bigarren denboraldiko audientzietan, baina planteaturiko gaiek eta estetika zein musika bereizgarriek beti bezain originalak izaten jarraitu zuten.

Ezeztapena are deigarriagoa bihurtu zen azken aldian guztion ahotan egon den ebola gaixotasuna aipatu zutelako hainbat ataletan. Telesailean Erresuma Batuko zientzialari batzuek gaixotasunak munduan zehar hedatzea zuten helburu, biztanleriaren zati bat akabatu, bizirauten zutenen artean pandemiatik babesteko txertoak merkaturatu eta negozio handi bat egiteko.

Utopia-Ebola2

Fikzioa izan arren, baliteke errealitatetik hain urrun ez egotea. Kasualitatea ote da, bestela, Espainiako kasuaren bitartez ebola mundu osoan zehar ezagun egin zen astean bertan, telesaila bertan behera geratu izana? Izurritea munduko biztanleriaren kopurua murrizteko sortu ote dute? Eta txertoa industria farmazeutikoak sekulako negozioa egiteko? Zer, ordea, The Network bezalako antolakuntza ezkutu batek kontrolatzen badu hau guztia? Gogora dezagun, esaterako, gerra garaian arerioa gainditzearren edozer egiteko prest, Sobietar Batasunak garatu zuen arma biologikoa, ebolarekin lotura estua zuena, edo 80ko hamarkadan, apartheid garaian, Wouter Basson estatubatuarrak hegoafrikar biztanleak antzutu eta hiltzeko diseinatu zuen ildo bereko plana.

Utopia-Ebola

Deigarria da istorio eta estetika bikaina izateaz gain halako hausnarketak plazaratzen dituen telesaila bertan behera utzi izana eta, aldi berean, Gran Hermano bezalako “telezaborra” estiloko programak mantentzea, ikusleak ergeltzeko besterik balio ez dutenak.

Telebistaren bitartez ere gobernariek askatasuna mugatu nahi duten arren, hamabi atalek besterik osatzen ez duten Utopiaren lehen bi denboraldiak betiko geratuko dira gure oroimenean. Era berean, ikustekoa izango da ezeztapenak are polemikoagoa bihurtu duen telesailaren inguruan David Fincherrek datorren urtean egingo duen moldaketa estatubatuarra.

Segidan lehen bi denboraldien trailerrak: