Archive for the ‘FILMAK’ Category

BACALAUREAT (Cristian Mungiu)

Posted: 13 abendua, 2016 in FILMAK

AEBetako ekoizpenek osatu ohi dute astez astez karteldegia eta, ondorioz, baita ikuslegoaren iruditeria ere. Amerikar diskurtsotik haratago, ordea, bada giza eta gizarte harremanak bestelako begiradaren bidez lantzen dituen zinema ere. Horien artean da errumaniarra, azken hamar urteetan loratu eta film komertzialetatik haratago ikertzea gustuko dutenen zirrara piztu duena, besteak beste, 12:08 East of Bucarest, Marti, Dupa Craciun, Sieranevada edota 4 months, 3 weeks & 2 days filmen bitartez. Azken honen zuzendari da, hain justu, Cristian Mungiu, berriki Bacalaureat lana estreinatu duena, Cannesen zuzendari onenaren saria jaso ostean.

bacalaureat1

Gizarte drama jarri du Mungiuk beste behin ere istorioaren erdigunean, bizitzako gai handien inguruko hausnarketa konplexu bezain anitza egiteko. Hezkuntza, familia, baloreak edota moralitatea izan ditu jomuga eta eszena zinez boteretsuak baliatu ditu gure bizitzetan zuria eta beltzaren artean geratzen den esparru grisa zein kontraesankorra den azaleratzeko. Ezkutuko maitaleak Romeo gizon protagonistari euren harremanak modu horretan ezin duela jarraitu esaten dionekoa da une horietako bat, ezinezko maitasunaren topikoetatik oso urrun, harreman ororen zailtasunak fideltasunez esploratzen dituena. Pertsonaien izaerek eta adierazten dituzten kezkek sinesgarritasuna ematen diote istorioari, ikuslea euren saminean barneratzea lortuz. Hain zuzen ere, horrexegatik da hain boteretsua ia-ia bortxaketa jasan duen alabak komisaldegian erasotzailea identifikatu behar dueneko eszena.

Baina, kasu zehatzetatik haratago, istorioaren foku nagusia indibiduo orok gizartearen kolektibotasunean bizitzeko obeditu beharreko arau kodeetan jartzen du zuzendari errumaniarrak. Filmaren erdialdean aitak alabari irabazle edo galtzaile izatearen inguruko hitzaldia ematen dio, neoliberalismoak mundu zabalean izan duten eraginaren erakusle. Dena den, marko ideologikoan zentratu ordez, gizatasunaren erraietan murgiltzen da Mungiu, elkarbizitza eraikitzeko onartzen ditugun ongia eta gaizkiarekin loturiko kontzeptuetan. Galtzaile izatea ekidin eta nola edo hala helburu pertsonalak erdiesteko Romeok erabilitako metodo ustelek talka egiten dute aldarrikatzen dituen baloreekin, maitale ezkutuaren haurrari parkean lezio moralak ematen hasten zaioneko eszena giltzarriak modu ezin hobean islatzen duena.

bacalaureat2

Azken finean, konpromiso eta betebeharren zurrunbiloan itota, bere buruari traizio egiten dion gizonaren erretratua osatzen du filmak, hein batean, Errumaniaren eta, oro har, kapitala eta lehiakortasuna nagusi diren mendebaldeko gizartearen erretratu ere izan daitekeena. Zentzu horretan, estimatzekoa da kontakizunak amaiera irekia izatea, graduazio ekitaldian ordura arteko dinamika irauli eta alabak aitari azterketako iruzurraren berri eman arren, gertaera nagusiek ez dutelako itxiera definitiborik. Honek balio du istorioa ikusle bakoitzaren esku uzteko eta, bereziki, fokua azken emaitzan baino, prozesuan jartzeko, bidean zehar gertatzen den guzti horretan. Proba definitiboa baino garrantzitsuagoa baita ikasketa prozesua, eskolan bezala, baita bizitzako gainontzeko alorretan ere. Gizarte erretratu konplexu, esanahi dramatiko ezkutu eta forma artistiko finekin, luzaroan jarraituko dugu europar zinema alternatiboaren oparotasunaz gozatzen, zalantzarik gabe.

Trailerra:

Sei hamarkada kameraren aurrean, lau atzean. Aktore eta zuzendari lanetan esperientzia zabaleko gizona da Clint Eastwood; sorkuntza eta industria alorretan zinemagintzaren etapa ezberdin ugari bizitzeaz gain, gizarte eraldaketa sakonen  testigu ere izan da askotariko garai historikoetan zehar. Honek bere ibilbide profesionalean ezinbesteko eragina izan du eta, horrenbestez, interesgarri izan ohi da zuzendari estatubatuarrak bere filmetan gizartearen eta giza harremanen inguruan osatzen duen erretratuari erreparatzea.

Sully lan berrian heroitasuna izan du berriz ere hizpide nagusi. Filmak baina, ez dio amerikar nazionalismoari gorazarre egiten, pertsona arrunt ororen barnean egon daitekeen ausardiari baizik. Kritikariek eta ikusleek sarri egotzi diote Eastwoodi istorio abertzale kontserbadoreak egitea, American Sniper aurreko lana besteak beste, baina oraingoan, Bradley Cooperrek antzezturiko frankotiratzaile hilgarriaren istorioan bezala, amerikar amets idilikotik oso urrun marraztu ditu pertsonaiak. Gogortasunean sustraitutako istorioetatik gizatiarragoak diren horietara igaro da zinegilea, eta horren erakusle da, modu batean, behin westernen errege izan zenak egun istorio delikatuak lantzearen alde indarturiko joera.

Chesley Sullenberg hegazkin gidariaren balentrian jartzen du fokua Eastwoodek, gizakien esku geratzen ez diren gertaeren ondorioz, hegazkina modu okerrean aireratu eta New Yorkeko Hudson ibaian lurreratu behar izan zuen pilotua. Filmaren hasieran halako gertaerek irismen mediatikoa eskuratzean erdiesten duten plano ezberdinak erakusten ditu, alde batetik pilotuek eta bidaiariek ezjakintasunezko une horretan bizitakoa, gertaeraren berri eman eta ondorioz iritzi sortzaile diren hedabideena bestetik, eta ikuslego postutik ikuspuntu propioa sortu eta epaitzeko joera duten biztanleena azkenik. Filmak, ordea, ez du gizakion epaile izateko inertzia horretan sakontzen, eta horren ordez fokua protagonistaren barne zalantzetan eta ikerketa prozesuak eragindako presioetan jartzen du.

sully1Segurtasun krisi hori nabarmenena den eszenan esaten dio pilotu laguntzaileak Sullyri gogoan izateko urteetan New Yorken hegazkinekin loturiko gertaera pozgarriena dela eurena. Etengabekoak dira pelikulan zehar 2001eko irailak 11ri eginiko erreferentziak eta esan genezake, modu batean, etxe orratzen aurkako hegazkin talkekin loturiko protagonistaren amesgaiztoak AEB osoarenak direla, oraindik bizirik dirauen trauma kolektiboaren erakusle. Dena den, Eastwoodek oroimen hau ez du identitate abertzalea indartzeko baliatzen, sarritan itzalean geratzen diren heroi txiki horien balioa goraipatzeko baizik.

Ikusle batzuen begitan filma hanka motz gera liteke, akaso istorioak ez duelako bere baitan halako kontakizunetan ikusi ohi dugun dramatismorik, baina horrek ere filmaren helburua sendotzen du, ohiko eszenetara jotzea ekiditeaz gain, istorio txikia denari zukua atera eta handiago bilakatzen duelako. Azken batean, Clint Eastwood errealitatea eta fikzioaren artean jokatzen duen zinegile bilakatu da, benetako gertaerak pantailaratu eta imajinario kolektiboan mezu horiek filmen bidez ideiak eraikitzeko duten indarraren jabe. Horregatik da estimatzekoa, zinismotik aldendu eta bizitzaren ikuspegi positibora hurbilduz eginiko ekarpena.

Trailerra:

Cannes, Berlin, Venezia, Toronto… nazioarteko jaialdien gorenean kokatzen dira Donostiarekin batera, eta zine zaleek gertutik jarraitzen dituzte festibal hauetan sarituriko filmak, harribitxi bereizgarriak direlako urtean zehar bonbardatzen gaituzten AEBetako ekoizpen masiboen aldean. Gianfranco Rosi zuzendari italiarraren Fucoammare  lan berriak Urrezko Hartza eskuratu zuen Berlinalen, film onenaren saria, are esanguratsuagoa bilakatzen den onarpena, lantzen duen gaiak aktualitatearekin duen lotura estua kontuan izanez gero. Errefuxiatuen babesgabetasuna eta gure erantzukizuna denon ahotan egon dira azken urtean zehar, eta zuzendari italiarrak apustu egin du Lampedusa irlan fokua jarri eta dokumentalgintza fikzioarekin uztartuz, errealitatearekin zuzeneko lotura duen kontakizun mingarria osatzearen alde.

fuocoammare1Rosik errefuxiatuen aferaren kontzeptu nagusien sinbolo gisa ilustratzen ditu filmeko pertsonaiak eta horien artean giltzarria da haur protagonista. Ikusmen mugatua du Samuelek, lauso hautematen du ingurua, europarrok errefuxiatuen egunerokotasuna bezala. Begi aurrean dugun arazoa ikusi nahi ez izatea iradokitzen du filmak honen bitartez, eta are gehiago indartzen du argumentua kontakizun osoan zehar Lampedusako herritarren eta errefuxiatuen arteko harreman zuzen oro alboratuz. Bien arteko alde horren paralelismoak ezartzen ditu filmak irudien bitartez ere, toperaino beteriko errefuxiatuen barkua eta Samuelen untzi pertsonala kasu. Esan genezake, beraz, Samuele mendebaldeko gizartearen sinbolo dela eta horregatik nahasten dizkio barrenak ikusleari haur zintzoak itsasotik datozen pertsonak tirokatu eta akabatzeko duen sena.

Filmaren erritmo patxadatsu eta lineala, gorabehera dramatikorik gabekoa, zinez egokia da errealitaearen krudeltasuna islatzeko. Isilune itogarriak zamatzen ditu errefuxiatuak amaierarik ez duela dirudien itsaso zabalean zehar eta horregatik da hain zentzuduna zuzendari italiarrak harturiko erabakia: egitura eta norabide dramatiko borobilaren alde egin ordez, antiklimaxa edo amaieraren aurka egitea. Honen bitartez iradokitzen dio ikusleari errefuxiatuen oinazea amaitzetik oso urrun dagoela.

fuocoammare2Halaber, euren bizipen pertsonaletan sakondu gabe, filmak lortzen du etorkinekiko gerturapen gizatiarra osatzea, euren aurpegien espresibotasuna nahikoa da horretarako. Gu bezala, pertsonak izan eta nonahi bizitzeko eskubidea dutela azpimarratzen du. Zentzu honetan, esanguratsua da euren artean azal zuriko gizabanakoak ere egotea, gu geu egoera horren biktima izatea posible dela transmititzearekin batera, iraganean errefuxiatu izan ginela gogorarazteko balio duelako.

Azaleko sinpletasunetik haratago erreparatuz gero, beraz, ikuslea filmak mahaigaineratzen duen errealitate lazgarrian murgilduko da, eta posible izango du egungo gizarte afera konplexu eta delikatuenetako batek sorraraz ditzakeen hausnarketetan nabigatzea. Geruza askoko filma da Fuocoammare, irudi lanketa adimentsuaren bitartez, iragana, oraina eta etorkizunarekin harremanetan jartzen gaituena. Gaurko porrotarengatik gogoratuko al gaituzte bihar gure ondorengoek?

Trailerra:

Poesiak bizitza koloreztatu eta aberastu egiten du, arrunta dirudiena ederrago bilakatu. Azken finean, hitzek irudiek bezainbesteko indarra izan dezakete, hain zuzen ere, gure irudimenean irudiak sortzeko boterea dutelako. Gogoeta honek badu lotura Terence Daviesen A Quiet Passion lan berriarekin, Emily Dickinson poeta estatubatuarraren bizitzan murgiltzeko baliatu duen obra. Elkarrizketek eta offeko ahotsak indar handia dute filmaren lehen blokean, poetaren sormen grina eta kemenaren erakusle, baina, hein batean, istorioa diskurtsiboegia bilakatu eta kontakizunaren loraldi estetikoa mugatzen dute.

a-quiet-passion1Irudi eta musikaren arteko konbinaketak presentzia handiagoa hartzen du gerora, dekadentzia fisiko eta emozionalaren bitartez Dickinsonen barne munduan sakondu ahala, isiltasuna nagusitu eta dramatismo handiko eszenak erdiesteraino, amaren heriotza edota protagonista beraren eldarnioa erakusten dituztenak, besteak beste. Une hauetan bilakatzen da filma gordin bezain delikatua, Daviesek kamera leku esanguratsuenetan kokatzen baitu trantsizio leunen bitartez, ikusleak pertsonaien sentimenduekin konektatu dezan.

Bakardadea nagusi da zuzendari ingelesaren azken lanean, norbere burua etxe barnean kartzelaratzeak kanpoan dagoen munduarekiko eragiten duen isolamendua honen erakusle, baita, horren ondorioz etxean bertan senide eta lagunengandik geroz eta gehiago urruntzen den emakumearen jarrera ere. Gela barnean uzkurtzen da Dickinson, bai fisikoki eta baita espiritualki ere, behin idealismo sutsu zena zinismo hotz bilakatzeraino.

a-quiet-passion2Bistan da Terence Daviesek bere filmografian zehar emakume isilduen inguruko kontakizunak lantzearen alde eginiko aldarria; behin eta berriz ahalegindu da euren handitasuna azpimarratzen eta, garaiko logika patriarkal zurrunak mugatu izan ez balitu, munduarentzat zein emankor izango liratekeen azaleratzen. Zentzu horretan, giltzarria da istorioan zehar hainbatetan errepikatzen den oroimenaren inguruko dilemari erreparatzea. Emily Dickinsonen ustez hil ostean oroitua izatea hutsala bazen ere, mundu honi agur esan ondoren izan du merezitako onarpena, garaiko gizartearen baloreen eta perspektiba faltaren ondorioz jaso ez zuena. 200 urte geroago bere hitzek bizirik diraute, eta lorpen hori omentzen du Daviesek filmaren amaieran. Azken finean, Emily Dickinsonen ekarpena ez baitzen soilik artistikoa izan, baita botere harremanen eta emakumearen burujabetzaren ideien esparrura loturikoa ere.

Filmak ahulguneak ere baditu, metraje luzeegia eta sorkuntza artistikoarekiko barne begirada eskasa, esaterako. Akaso kontakizunak indar dramatiko handiagoa izango zukeen Dickinsonen poemak errezitatzetik haratago, hitz horiek haritzerako orduan artistak egindako lanean gehiago sakondu izan balu. Baina desorekaren atzean badira mamia eta urteek emandako esperientziaren zantzuak; Terence Daviesek beste behin ere erakutsi du fintasunez jositako filmaren bitartez kontakizun biografikoa erretratu intimista bilakatzeko duen berezko gaitasuna.

Trailerra:

Lehen aldian beldurra sentituko duzu, bigarrenean jakin-mina eta azkenerako baita plazera ere. Honela laburbildu genezake Paul Verhoevenek Elle filmean bortxaketaren kontzeptuaren inguruan jorratzen dituen hiru faseak. Prozesuak, ordea, askotariko geruzak ditu, abiapuntu hori oinarri hartuta, zuzendari holandarrak istorio konplexu eta aberatsa osatu duelako, bere filmetan ohikoa den bezala, estandar moralak irauli eta muturreko egoeren aurrean pertsonek zein modu ezberdinetan jokatzen duen iradokiz. Sexualitate, desio eta amodio harremanen inguruan gogoeta egiten du filmak, eta zehaztasun handiz eraikitako pertsonaiak baliatzen ditu horretarako, fokua xehetasunetan jarri eta bakoitzaren barne traumen bidez, elkarren arteko lotura dramatikoak indartzen ditu.

elle1Baina filmak bereziki Isabelle Huppertek modu inspiratuan antzezturiko Michelle pertsonaia du erdigune, bortxaketak beregan eta senitartekoekin duen harremanean zein modutan eta zenbateraino eragiten duen esploratzeko asmoz. Aitaren iraganeko krimen basatien itzalak ilundu eta baldintzatzen du Michellen egunerokoa, ia ez du lagunik, eta etsaiak berriz, nonahi. Horrek eramaten du inertziaz beste pertsona orok izan dezakeen arrakasta edo bizi oparoa mespretxatzera, oro har, zoriontasuna baztertzera. Amaren amodio harremana, gertuko lagunaren bizitzan sekretupeko sexu jokoaren bitartezko eragin suntsitzailea, semearen familia eraikitzeko itxaropen zapuztua… Michelle ez da berezko pertsona xurgatzaile eta depresiboa, baina badu joera hotz eta ezkorra, hain zuzen ere inori kontatu ez dion barneko saminaren ondorioz, inork ez baitu bere benetako egoera ulertzen eta, halabeharrez, deskonexioa sentitzen du inguratzen duen ororekiko, egunerokotasuneko egoera arruntenetan argien islatzen dena. Horregatik, pertsona horiek bere bizitzatik desagertu, sekretuak alboratu eta egia esan ahala, barneko zamaz libratu eta ausardia biltzen du bere mendekua gauzatzeko. Zentzu honetan, esan genezake Elle emakumearen botere handitzearen inguruko filma dela, horretarako protagonistak bide eta metodo ilun bezain makabroak esploratzen baditu ere.

Bortxatzailearen identitatea ezagutu ostean ezkutuan mantendu eta harekin harremana eraikitzen jarraitzea ez baita egungo gizarte konbentzioen arabera hartu beharreko erabaki ohikoena. Hasierako shocketik onarpeneraino, publikoki ezkutatu eta euren artean ezer gertatu izan ez balitz bezala jokatzen dute bi pertsonaiek, filmak bata zein bestea errealitatearen gordintasunaz kontziente direla fintasunez erakusten duen arren irudi lanketaren bitartez, baita aktoreen gorputz komunikazioa baliatuz ere, kontrol joko hauskor eta arriskutsua itogarri bihurtzeraino. Film bortitza da Verhoevenen azkena, uneoro tentsioan mantentzen zaituen horietakoa. Horregatik da egokia, hain zuzen ere, filmak ikusleari misterio handirik gabe bortxatzailea nor den iradokitzearekin batera, Michellek harekiko duen erakarpena lantzea; protagonista are gehiago aberasten du begiak bendaz lotu eta amildegiaren ertzean kokatzeak.

Gizarteak modu zabalean onarturiko kodeen haustura hori zeharkako elementuen bitartez ere lantzen du filmak, hala nola, kristautasunaren bidez; gabon festen ospakizuna eta mezaren telebista bidezko emanaldia dira, hau da, ongiaren aldeko sinesmenaren aldarria, sexu eta bortxaketa bekatuen kontrapuntu argienak. Gauza bera esan liteke bideojokoaren diseinuen harira, Michellen egoera pertsonalaren ispilu bihurtzen dena.

elle2Isabelle Hupperten lanak aparteko aipamena merezi du. Azken urteetan zehar zinegile handien gidaritzapean antzezpen zirraragarriak eskaini ditu eta oraingo honetan ere filmaren pisu handi bat beregan hartu arren, 64. Donostia Zinemaldian ikusi ahal izan genuen L’ Avenir obra frantziarraren aldean, girotzea gailentzen da kontakizunaren euskarri nagusi gisa Verhoevenen lanean, samina eta agoniaren transmisioa. Etxearen ahuldade sentsazioa da, hain zuzen ere, hau hoberen sinbolizatzen duena; ate zaharkituak, kristal handiko leiho fin eta hauskorrak… eraso mehatxuaren etengabekotasuna helarazten diote ikusleari, inoiz salbu ez egotearen irudipena, uneoro arriskuan eta zelatan.

Dena den, irudien bidezko lanketatik haratago, hitzaren boterea ere goratzen du zuzendari holandarrak. Elkarrizketek garrantzia handia dute istorioaren ildo dramatiko nagusiak garraiatzerako orduan eta hitz zehatzen erabileraren bitartez sekulako mezuak mahaiganeratzen dituzte, pertsonaiak are gehiago ezagutu eta euren nortasunean sakontzeko balio dutenak. Bereziki esanguratsuak dira film amaierako bi elkarrizketa; alde batetik, bortxatzailearen emazteak, pelikulan zehar jainkozale sutsu antzera ezagutu dugun pertsona horrek berak, Michelli bere gizonak behar zuena eman izana eskertzen dionekoa, denbora tarte guzti horretan bortxaketaren jakitun zela iradokiz; bestetik, filmeko azken eszena, non elkar min egin eta kaltetu duten lagunek elkarrekin bizitzera joateko plana egiten duten kanposantu erdian, hasiera berri baten bila, euren arimak hilobietako gorpuak bezala, gorputz barnean zendu eta ustel ez daitezen. Ehizatua ehiztari bilakatzen denean baina, ba al da ehizaren zurrunbilotik ihes egiteko aukerarik?

Trailerra:

Ez da biografia bat. Ez du haren bizitza errepasatzen. Pablo Larrainen Neruda filmak poeta entzutetsuaren bizitzako une garrantzitsu baten kontakizuna egiten du: Txileko presidenteari Alderdi Komunista traizionatu izana leporatu ondoren hasitako ihesaldia eta horren harira Peluchonneau poliziak abian jarritako jazarpen aseezina.

A171_C011_0101R1Gidoia Nerudaren poema baten gisara haritu dute, eta honek poeta txiletarraren obran murgildu izanaren sentsazioa helarazten dio ikusleari. Gael Garcia Bernalek fintasun handiz antzezten duen Peluchonneau detektibearen offeko ahotsak sentsazio berbera areagotzen du, jazarpena bera dilema existentzial eta artistikoen esplorazio zirraragarri bilakatzeraino. Sentsazio hau are nabarmenago egiten du Nerudaren karakterizazioak, kartzelaratze arriskuari garrantzia eman ordez, nahiago duelako bizitzako plazer gorenez gozatzen jarraitu. Zentzu horretan, esan liteke Larrainek poetaren alderdi ilunena azaleratzen duela: egoista, ahula eta andrezalea da; burgesa, azken finean, gizartea eraldatzeko borrokan tematu arren, ez die bere pribilegio eta luxuei uko egiten.

Filmaren helburua ez da garaiko egoera politikoan sakontzea eta horrek ahalbidetzen du istorio gizatiarrago bat lantzea, pertsonetan zentratzen dena. Hala ere, gizarte borroka eta botere harremanekin loturiko mezu mamitsuak beti daude presente eta honek garaiko gizartea bakarrik ez, munduko txoko ezberdinetan logika berbera jarraitzen duten afera atenporalak mahaigaineratzeko balio du.

neruda2Larrainen ekarpenari dagokionez, aparteko lanketa osatu du beste behin ere, joan den urteko El Club filmean bezala, oraingoan ere argitasuna eta kolore leunen erabilera baliatuz pertsonaia eta kokaleku bakoitzaren izaera dramatikoa areagotzeko. Muntaketa estilo fresko eta originala ere erakutsi du eszenak kateatzerako orduan, kokaleku batetik bestera jauzi egin arren bere horretan jarraitzen duten pertsonaien arteko elkarrizketen bidez. Zuzendari txiletarrak hau guztia ikusle orok erraz jarraitu dezakeen estilo narratibo baten bidez lantzen badu ere, esan liteke ausarta ere badela, istorioak kontatzeko bide berriak irekitzen dituelako.

Txiletik AEBetaraino, gizarte gatazkek pisu nabarmena izan dute Pablo Larrainen orain arteko zazpi filmetan, modu batean, horixe da bere kontakizun guztiak batzen dituen oinarrizko adreilua. Aurtengoan AEBetako presidente ohi J.F. Kennedyren emaztearen figuran zentraturiko Jackie filma ere argitaratu du, eta interesgarria izango da estilo estetiko zein narratiboa findu dituen zuzendariaren aurrerapausoak gertutik jarraitzea.

Trailerra:

Azken urteetan iraganeko bizitasuna galdu izana egotzi diotenak gutxi izan ez diren arren, obra sendo eta mamitsua osatu du Almodovarrek oraingoan, geruza askotarikoa eta sakontasun emozional izugarrikoa. Protagonista etsitu eta sakonki oinazetua hasiera pausatuan ezagutu eta berehala, flashback bidez, bere gaztarora bidaiatzen dugu, non ikuslea galerak indar handiz markaturiko erlazio sentimentaletan murgiltzen den. Filmaren nortasun tragikoa markatu eta protagonistaren hauskortasuna inguruan dituen pertsonaiengan ispilatzeko balio du lehen zati honek. Julietak ez du aitak amaren galera gainditu eta bizi berri bat hastea onartzen, baina ama egoera paretsuan duen gizon gaztearekin abiatzen du amodio erlazioa. Hala, trenean ezaguturiko gizonaren suizidioa, amaren gainbehera eta zoriontasuna eskaini dion senarraren heriotzaren testigu bilakatzen da denbora gutxian.

Julieta1Azken gertaera honek istorioaren bigarren zatiaren erdigunea bereganatu eta filmaren aukera dramatikoak nabarmen aberasten ditu. Senarraren galera gainditu ezinik, Julieta alaba txikia hezten saiatzen da, baina segurtasun ezak eta autoestimu faltak progresiboki saminean eta bakardadean hondoratzen dute, ihes egin eziniko aingura pisutsuak pixkanaka itsasoaren sakoneraino itoko balu bezala. Istorioa uneoro Julietaren begien bitartez hautemateak, ikusleak bere samina are gehiago sentitu eta bizi duen egoerarekiko enpatia areagotzea lortzen du. Zama emozional handia biltzen du filmak luzera laburrean, Julieta inguratu eta kontakizuna konplexuago bihurtzen duten askotariko pertsonaiei esker, zeinak protagonistak iragana eta etorkizunarekin duen erlaziora bideratzen gaituzten, ekintza bat edo beste egin izan balu gertaera katea zenbateraino aldatuko zen pentsarazten duten hipotesien bitartez. Hala ere, kontakizuna ez da une batean ere pisutsu bilakatzen eta denbora lerro ezberdinen arteko txandakatzeak modu organikoan haritzen ditu zuzendari mantxatarrak.

Akaso pelikularen akatsa sarritan diskurtsiboegia izatea da, hitzen bitartez gehiegi azaldu nahi izatea, isiltasunek, irudiek eta sinboloek mezu bera indar handiagoz iradoki zezaketenean. Baina horrentzat ere badago tartea eskultura, animalia edota naturako beste elementuen bitartez; halaber, alor artistikoan obra hain aberatsa izanik, ikuslea sentimendu eta dilema emozional anitzetan murgiltzea lortzen du Almodovarrek pertsonaien aldartea ilustratzen duten enkoadraketa eta koloreen konbinaketa adimentsuen bitartez.

Julieta2Istorio tragiko baten aurrean gaude zalantzarik gabe, Julietak alabarekiko lotura oro ez galtzearen beldurrez bizitza berri bat hasteari uko egiten baitio, inguruan dituen aukerak baztertuz; azkenerako, gainera, alabaren galera lazgarri bat bilakatzen da bien bideak berriz ere hurbiltzearen arrazoia. Horrexegatik da hain inspiratua filma antiklimax unean amaitzea, sufrimendu sakonenaren ulerpenak ama eta alabaren arteko jarreren hurbilpena eta hasiera berri baten hazia erein dezakeen arren, erabat kontrakoa izan litekeen ondorengo egoera posible bat ere ez duelako baztertzen. Almodovarren erabaki adimentsuena, hain zuzen ere, erakutsi baina ez epaitzea da. Ikusleak gertaerak Julietaren perspektibatik hauteman eta, ondorioz, berarekiko gertutasun handiagoa eraikitzen duen arren, filmak ez du ongia eta gaizkiaren inguruko mezu moralizatzailerik transmititzen, horren ordez, harreman ororen xehetasunei eta ertz finei erreparatzearen garrantzia nabarmentzen du.

Pertsona edadetuak zein modutan zaindu, galeraren aurrean zein jarrera hartu, erabaki orok dakartzan ondorioak, harremanek norbere bizitzan epe luzera duten pisua, bizi berriak eraikitzerako orduan dolua eta erruduntasuna bereizi eta agur esatearen garrantzia… gai mamitsu asko mahaigaineratzen ditu Almodovarrek bere hogeigarren pelikulan. Sakontasun eta unibertsaltasun horren ondorioz, ikuslearen esperientzia pertsonalen nahiz ikusten duen une emozionalaren arabera askotariko perspektiben arabera interpretatu eta norabide ezberdinetan hazi daiteke pelikula. Laburbilduz, zinema aretotik irtetean bizi berri bat bereganatzeko gaitasuna duen filma da Julieta, konektatzeko eta pentsarazteko duen indar handiari esker.

Trailerra:

Natura eta zibilizazioa, arrazionaltasuna eta espiritualtasuna, aurrerapena eta tradizioa. Talka egiten duten bi mundu kontrajarriren erretratua osatu du Ciro Guerrak El Abrazo de la Serpiente azken lanean. Amazonaseko oihanean murgildu eta duela hainbat mende gure arbasoek eraiki zuten bizi ereduarekin egungo zibilizazioak dituen elkargune eta dilemak esploratzen ditu zuzendari kolonbiarrak bere hirugarren obran.

El Abrazo de la Serpiente1Paraleloan kontaturiko bi istorioetan banandurik, errealitatea hauteman eta bizitzeko modu kontrajarriak hasieratik nabarmentzen dira filmeko pertsonaien jarreren bitartez. Esploratzaile iparramerikarrek oihan zabalean bizitakoa harrapatu eta zibilizazio modernora transmititu nahi dute, ezagutzaren bitartez ondarea eraiki; tribu indigenetako kideek berriz, Mendebaldearekin loturiko tresna edota pentsamolde oro baztertzen dute, gizatasunaren suntsipena suposatzen baitute eurentzat. Naturan bizi dira eta bestelako kodeak dituzte. “Tenemos que convencer a los blancos o nuestra vida se acabará”, esaten dio indigena batek besteari, pelikularen prisma zabalaren erakusle. Jakina da Hollywoodek eta, oro har pentsamolde europarra barneratua duten zinegileek naturan modu primitiboan bizi den giza talde ororen erretratu kontserbadorea eraikitzen duela, Mendebaldeko aurrerakuntza eta oparotasunaren beharra duten izaki basatiak izango balira bezala; zeharka kolonizazioa justifikatuz. Horregatik da esaldi hau hain mamitsua, kontrako diskurtsoa indartzen duelako: oparotasun horrek ez du zertan Mendebaldetik inportatua izan behar, tribu amazoniarrek euren bizimodu propioa dute, naturarekiko konexioa estuan oinarritua eta dimentsio espiritual zabalagoa hartzen duena. Filmak zapalkuntza hauen aurkako mezu inplizitua izan arren, bere funtsa salatzailea baino aldarrikapenezkoa da, tribuen bizitza ospatzearen aldekoa.

Filma bera Mendebaldeko komunikazio kodeen bitartez eraiki eta transmitituriko obra artistikoa bada ere, indigenen bizimoduaren mistikotasuna eta zirrara indar handiz transmititzea lortzen du. Perspektiben jokoari zuku guztia ateratzen dio Guerrak pertsonaiak lantzerako orduan. Mendebaldeko gizonek pragmatikotasunak itsututa, ez dute euren zentzumenetatik haratago ikusten, musika entzuten dute baina ez arima, musikaren esentzia, eta horrek bideratzen ditu, azken batean, bertakoen bizimodua ulertzeko ezintasunera. Beste eszena esanguratsuetako batean, Theo esploratzaileak, jabetza indibidualean oinarrituriko pentsamoldearen menpe, tribu indigenei bere iparrorratza itzultzeko eskatu baina erantzun gisa ezezkoa jasotzen du. Theok eurak izar eta haizeen bitartez gidatzeko gai direla esaten dio, eta Karamakate indigenak ezagutza denena dela, kolektiboa. Honek dimentsio bikoitza du; alde batetik, iparrorratzaren erabilerak indigenengan ekarri dezakeen aberastasuna harrapatzen du, esploratzailearena bakarrik izan beharko ez lukeena eta Mendebaldeko ondarea oihanean zehar zabaltzeko aukera posible egiten duena. Elkarrizketa horrek, aldi berean, esploratzaileak berak haize eta izarren zeinuekin gidatzeko gaitasuna ere baduela mahaigaineratzen du, ezagutza denona delako.

El Abrazo de la Serpiente2Zuri beltzaren aukeraketa ez da kasualitatea, inguruko paraje koloretsuen ikusgarritasunari erreparatu ordez, zuzendariak nahiago du ikuslea dilema diskurtsibo eta existentzial horietara bideratu. Errealitatea hautemateko pertsonaien modu kontrajarria ere zuri eta beltzaren zentzutasunaren erakusle bat gehiago da. Estimatzekoa da konfrontazio horren aurrean Guerrak epaile papera ez jokatzea, kolonizatzaileak eta biktimak, “onak eta txarrak” diskurtso errazean erori ordez, xehetasunen alde egitea, zuria eta beltzaren artean geratzen diren tonu grisen alde. Horren erakusle da indigenetako bat Amazonaseko suntsiketaren markoan kokatzea, ondarea babestu ez izanaren zama garraiatu eta azkenerako ondare hori Mendebaldeko gizonari helarazita bakea topatzen duena. Hala eta guztiz ere, badira bi figura argi Mendebaldearen naturarekiko urruntzea, botere eraikuntza eta zapalkuntza sinbolizatzen dutenak. Alde batetik, haur gazteak esklabo antzera oinazetzen dituen apaiza, bestetik, botere estatusa eskuratzeko espiritualtasunaz aprobetxatzen den mesiasa. Biak ala biak kristautasunarekin lotuak.

Alor dramatikoan, istorioa elkar topo egiten duten bi plano paralelotan landu izana erabaki adimentsua izan da sortzaile taldearen partetik. Indigena eta esploratzaile ezberdinen jarduna parekatzeaz gain, sarritan amaierarik ez duen odisean barneratzearen sentsazioa transmititzen du istorioa kontatzeko modu honek. Hainbat dira helburu hau indartzeko erabilitako sinbolismoak, bere kumeak jaten dituen sugea, urertz infinituak izan ditzakeen ibaia… pelikularen mistizismo dimentsioa are gehiago areagotzen da amaierara hurbildu ahala. Akaso filmaren hasieran ageri den esaldiak berak laburbiltzen du hoberen istorioaren funtsa: zure jatorria utzi eta mundu ezezagun batean murgiltzean nortasun propioa galdu edo desitxuratzearen ingurukoa.

Bi orduko kontakizuna mugatua izan arren eratorritako hausnarketak mugagabeak dira, zine aretotik kanpora hegan egiteko gaitasuna dutenak. Amazonaseko landa-gune zabalean barneratu ahala gure izatearen inguruko hausnarketa sakonetan murgiltzen gaituen filma da El Abrazo de la Serpiente, iragana, oraina eta etorkizunaren inguruko galdera handiak mahaigaineratzeko balio duen bidaia espirituala.

Trailerra:

Entretenitzeko gogoz joan ohi gara maiz zinemara, ondo pasa eta eguneroko jardunetik deskonektatzeko ihesbidearen bila. Inertzia hori jarraitzen du Hollywoodeko ekoizpenen gehiengo zabalak. Baina badira film batzuk, lantalde osoak norabide berean eginiko lan paregabearen ondorioz, haratago joatea lortzen dutenak, ikuslearekin erabat konektatu eta barne-barneko sentimenduak azaleratzea lortzen dutenak. Horietako bat da “Carol”, Todd Haynesen lan berria.

Carol1Patricia Highsmithen “The Price of Salt” nobelan oinarritua, istorioko pertsonaien karakterizazioak aukera dramatiko mamitsuak zabaltzen ditu hasieratik, Carol eta Theresek lehen aldiz elkar begiratzen duten unetik desio sutsua komunean izan arren, errealitate erabat ezberdinak bizi baitituzte. Adinak eta gizarte-klaseak baldintzatzen ditu bakoitzaren bizimodua eta nortasuna bera. Inozentzia eta hauskortasuna nagusi Theresen kasuan, habia utzi berri duen txoriaren gisara; porrot egin duen bizi proiektuaren zama eta aske izateko nahia Carolen kasuan. Beldurrak eta arazoei aurre egiteko modu kontrajarriak, ordea, elkarren arteko erakarpenean parekatzen dira. Bikotearen magnetismoa erabatekoa da lehen unetik, begiradek elkar topo egin eta ezingo dute inoiz ahaztu. Horixe bera lortzen du filmak, ikuslea begirada horien gatibu izan eta ondorioz istorioarekin liluratuta geratzea.

“Carol” bikote erlazioa esploratzen hasten bada ere, hau da, bi indibiduoren arteko erakarpena, azkenerako familia, zoriontasuna eta askatasuna bezalako gai handientsuen esplorazio bilakatzen da, beti ere garaiko gizarte konbentzioek duten indarra azpimarratuz. Emakumeak familiaren egituraketan duen menpekotasuna, homosexualitatearen bazterketa, askatasuna eta nortasunaren arteko lotura estua… bikotearen bizitzak baldintzatzen dituen estandarrak hainbatetan entzun ditzakegu filmean zehar irrati edota telebista esatarien ahotan eta elkarren arteko erlazioa are mistikoagoa bihurtzea eragiten dute. Horregatik da hain zirraragarria nola bizitzan zer nahi duen jakin ez arren, Therese gazteak, arrazionaltasunetik haratago doan sentsazio batek mugiturik, familia galzorian duen emakumearekin bat egiten duen, zoriak elkartuko balitu bezala. Horixe dio hain justu Carolek, ez dela kasualitatea elkar ezagutu izana, eta horixe bera topatzen du azken finean Theresengan: familia berri bat, modu sinboliko eta onirikoan bada ere, zorigaitzeko bizitzatik libratuko duen aingeru miresgarria.

Zinemagintza eta lanketa estetikoa ere apartekoak dira. Bere obran luzaroan eta askotariko perspektibetatik landuriko 50eko hamarkadaren erretratu elegante bezain xehe eta zehatza osatu du Todd Haynesek Ed Lachman argazkigintza zuzendariaren laguntzarekin, oraingoan inoiz baino eleganteagoa. Enkoadraketa bakoitzak pertsonaien barne sentimenduak eraginkortasunez ilustratzeko balio du eta hitzik gabe, begiratuen bitartez bakarrik, ikuslearekin konektatzea lortzen du. Honen erantzule dira hein handi batean Cate Blanchett eta Rooney Mara, biak ala biak zirraragarri, ezin hobe euren roletan, baina baita istorioa garatzerako orduan erabilitako trikimailu dramatikoak ere. Zentzu honetan, aparteko aipamena merezi du filma irekitzen duen eszena errepikatzeak. Pertsonaietara gerturatu eta euren gora beheretan sakondu ostean berriz ere puntu horretara itzultzea adimenez beteriko erabakia da, eszena hori bera bigarren aldiz ikustean ez baitugu beste pertsonaia baten perspektibatik hautematen soilik alor teknikoan, baita emozionalean ere. Ordurako ikuslea erabat barneratu da bikotearen bizitzan, bata zein bestearen inguruan lehen ezagutu gabeko informazio mordoa du eta horrek eszena berberaren dimentsio dramatikoa areagotzen du.

Carol2Filma izugarri aberatsa da, begirada, keinu edota kokaleku bakoitzaren argiztapenak pertsonaiek sentitzen dutena iradokitzen duelako; horrek filmak ikusle bakoitzaren interpretazioaren araberako forma hartzea ahalbidetzen du. Carol eta Theresen arteko erlazioak desioa, manipulazioa, amodio edota burjabetza nahasten ditu denak batera, azaletik erakarpen istorio arruntaren itxura eman dezakeenari ñabardura izugarri aberasgarriak gehituz. Horixe bera lortzen du Phillip Glassen konposaketak oinarritzat hartzen dituen Carter Burwellen soinu banda epikoak. Musikak erabateko pisu dramatiko hartzen du istorioaren kontakizunean eta pertsonaien barne sentimenduak azaleratuz eszena bakoitza beste maila batera goratzea lortzen du. Kontakizunaren erritmoa eta intentsitatea ere modu zirraragarrian erregulatzen ditu, irudi eta soinua elkartuta emaitza artistiko gorena erdiesteraino.

“Carol”ek ez du une batean ere klimax markaturik bilatzen, bikotekideek zenbat iraungo duen ez dakiten bidaia horretan zehar bizitako esperientzia besarkatzen du eta horrek bilakatzen du, hain zuzen ere, hain boteretsua filmaren amaiera. Carol eta Theresen erlazioa gizarte-mailaren, garaiko konbentzioen eta adin tartearen ondorioz hoztu egiten den arren, bikoteak hitzekin azaldu ezinezko zirrara mantentzen du, elkar elikatzen duten begiraden indarra, pantaila gainditzen duten irudien edertasuna. Oscar sarietan film onenen artean hautatua izan ez den arren, urteko lan boteretsuenetakoen aurrean gaude, zalantzarik gabe.

Trailerra:

Joan den astean estreinatu zuen EiTBk “Txarriboda” euskarazko thrillerra. Garrantzitsua izan ohi da euskal zinemagintzaren nondik norakoak gertutik jarraitzea, are gehiago azken urteetan ekoizpena nabarmen handitu denean. Garaño eta Goenagaren “Loreak” filmak Oscarretarako bidean izandako bultzadak balio izan du gurera errespetu gehiagorekin begiratzeko eta badirudi iraganeko tabuak pixkanaka gainditzen hasi garela.

Txarriboda1“Txarriboda”k polizia thrillerraren oinarri klasikora jotzen du eta ikusleak ezin ekidin egoera horiek beste hainbat filmetan ikusi izanaren sentsazioa izatea. Honek gertaeren segida aurreikustea errazagoa izatea eragiten du eta, modu batean, thrillerraren berezko tentsio edota ezustekoaren inpaktu hori galtzea. Baina istorioaren jarduna naturaltasunez garatzen da, erritmo gustagarrian, eszenak ez dira astunak egiten eta irudien kateatze egokiaren bitartez pertsonaien barne kezkak islatzea lortzen dute Rebollo eta Gordejuela zuzendariek.

Interes nagusia, hain zuzen ere, azken puntu honetan dago, pertsonaien karakterizazioan. Alor hau da modu interesgarrienean landu dutena. Pertsonaiei banan-banan erreparatuz gero, ohartuko gara euren jokamoldeek egun gizartean pil-pilean dauden jarrera eta gatazka sozialekin lotura estua dutela. Esaterako, goi mailako enpresako langilea da diru gosez hilketak gauzatzen dituena. Nork esango luke gizartean hain errespetatua den kargu bateko pertsona batek halakorik egingo lukeenik? ez al dira kalean bizi direnak edo itxura erasokorragoa duten horiek lehen kriminalizatuak? Filmaren hasieran pertsonaiaren alde gizatiarrena ere azaltzen da, hau da, ez da psikopata gupidagabe bat, aita izan nahi duen gizona baizik. Enpresen boterearen erretratuaz gain, beraz, emakumeen bortxaren gaia mahai gainean jartzeko ere balio du Mikel Losadaren pertsonaiak.

Txarriboda2Polizia estazioko burua, aldiz, erretxindutako gizona da, errepresio metodo tradizionalak baliatuz bere botere espazioan eroso bizi eta, kanpotik, ezagutza gehiagorekin etortzen den emakumeari nahi bezala lan egiten uzten ez diona. Matxista eta autoritarioa, ustelkeriaren ordezkari ere bada, arazoen aurrean konponbide sinpleena aukeratu eta beste aldera begiratzearen aldekoa. Itziar Atienzak antzezturiko detektibeak bete-betean egiten du talka bere pertsonaiarekin, lana egitera mugatzetik haratago, justizia bilatzea da bere helburua. Iragan malkartsutik ihes egin nahian, krimen hauek argituz gero bere nahiak baldintzatu dituen sufrimendua arinduko duela espero du. Honen bitartez, hain maskulinoa den espazioetan emakumeak duen papera ere esploratzen du filmak, egunerokotasunarekin lotura hori mantenduz.

Akaso hainbat elkarrizketek oraindik ere behartuak izatearen sentsazioa ematen dute, naturaltasun faltan, baina estimatzekoa da sortzaileek euskalkien aldeko apustua egin izana; euskara batu, zurrun eta artifiziala erabili ordez tokian-tokiko hizkerak pertsonaia bakoitzari sinesgarritasun gehiago ematen dio.

Zinemagintzari dagokionez, “Seven” edota “Tesis” bezalako obrak datozkigu burura filmean zehar hainbat unetan, eta “Txarriboda” aurrekontu, lantalde, baliabide eta abarren ondorioz klasiko hauen aldean karikatura mugatua besterik ez den arren, kanpoaldeko kokalekuetan filmatu izanak aberastasuna eta ikusgarritasuna ematen dizkio. Pelikularen sorkuntza bera pozgarria da, euskarazko filmek egin beharreko bidea marrazten duelako. Pixkanaka baina etengabe hazten ari den euskarazko ekoizpena kolore berriz betetzeko balio du Rebollo eta Gordejuelaren lanak.

Trailerra: