urtarrila, 2015 -en artxiboa

19 urte baino ez zituen Xavier Dolanek lehen luzemetraia aurkeztu eta arrakasta lortu zuenean. Zuzendari kanadarra 2009an estreinatu zen J’ai Tué Ma Mère filmarekin eta mundu mailan bere talentua aitortu zuten hainbat jaialdik, horien artean Cannesekoa, non Quinzaine des réalisateurs saileko hiru sari lortu zituen. Oscar sarietarako Kanadaren ordezkari gisa ere hautatua izan zen filma urte berean. Dolanek gidoia idatzi, filma zuzendu, ekoitzi eta protagonista nagusia interpretatzen du film autobiografiko honetan. Ama eta semearen arteko harremana jorratzen dituen lehena da, gerora bere beste lanetan errepikatu eta sakondu duen gaia.

J'ai Tué Ma Mère 3

Dolanek 16 urteko Hubert nerabearen egunerokoaren kontakizuna bere amarekin duen harremanean oinarritzen du; ama eta semea bakarrik bizi dira protagonista jaio eta berehala aitak euren ondotik alde egin zuelako. Hubertek ezin du ama jasan, filmeko lehen bost minutuetan argi geratzen den bezalaa autoko eztabaidaren bitartez. Aldi berean, mutil gazteak laguntza eskaintzen dion irakasle batekin harreman berria sortzen du.

Huberten dilema nagusia da ea nola den posible ama hainbeste gorrotatzea baina, aldi berean, norbaitek amari min egingo balio, defendatzeko gai izatea, hau da, maitasuna ere sentitzea. Ama gorrotatzen du eta egiten duen guztia zentzugabea iruditzen zaio. Filmeko eszena askorekin edozein nerabe identifikatua sentitu daiteke, izan ere, denok izan dugu gure bizian zehar gurasoekin eztabaidaren bat. Kasu honetan amak ez du bere sufrimendua azaleratzen, eta isilpean gordetzen du; semearen ikuspuntua askoz gehiago garatzen da.

J'ai Tué Ma Mère 2

Kamerarekin zuri beltzez gelan grabatutako eszenek istorioari indartu eta kontakizunak bere baitan duen sentsazio autobiografikoa nabarmentzen dute. Irudiek eta planoek garrantzia handia dute istorioa kontatzerakoan, pertsonaiak beti bata bestearengandik oso hurbil daude. Nahiz eta Hubert jasanezina izan, ikusleak nerabearen egoerarekin konektatzea lortzen du zuzendari kanadarrak.

Xavier Dolanen estreinako filma sinplea izan arren, oso deigarria da. Edozein neraberen egunerokotasuneko arazoak irudikatzen jakin zuen Dolanek: maitasuna, sexua, erabakiak hartzeko gaitasuna… Aurrekontu murritzarekin zuzendari eta aktore kanadarrak emaitza handia lortu eta zuzendari gazte deigarrienen artean kokatzea lortu zuen.

Guy de Maupassant: “On aime sa mère presque sans le savoir, et on ne prend conscience de tout la profondeur des racines de cet amour qu’au moment de la séparation dernière”.

Trailerra:

Aurrez The Element of Crime eta Europa bezalako film sendoak kaleratu arren, 1996ko Breaking the Waves da Lars von Trierren filmografiako lan bereizgarriena, zalantzarik gabe. Obra bikaina izateaz gain, gerora etorriko zen Dogma 95 mugimenduaren oinarriak ezarri zituen eta zuzendari daniarraren estiloa ere betiko markatu zuen, azken urteetan Antichrist edo Nymphomaniac bezalako lanetan nabarmen indartu dena.

Filma kaleraturiko garaian aktore ezezaguna zen Emily Watsonek antzezturiko Bess da istorioaren erdigunea, erlijioa eta sinesmenen ziurtasunezko mundua alde batera uztean alkohola eta sexuarekin lehen esperientziak izaten hasten den emakume ezkonberria. Giro berri honetan, ordea, emakumearen fobia eta beldurrek bere mundua eta ingurukoena hankaz gora jartzen dute, pertsonaien arteko dinamikak imajina ezinezko muturreraino iristeraino.

wavesIstorioaren garapena markatzeko bere filmografian bereizgarri bihurtu den pasartekako kontakizunaz baliatzen da von Trier, filma atal ezberdinetan zatitzen du, bakoitzari dagozkion izenburu, ilustrazio eta abesti poetikoen bitartez. Era berean, aipatzekoa da kamera eskuan izanik zuzendariak garatutako estilo pertsonala, efektu bereziak eta edizio garatua alde batera utzi eta pertsonaien joerak eta istorioaren naturaltasunaren alde eginez. Jarraitasun honi eszena batzuetan hainbat eten dituzten planoak gehitzearen teknika, garaiko bere filmetan eta Riget telesail paregabean findu zuen estiloaren erakusle dira, aurrez aipaturiko Dogma 95 mugimenduaren aurrekari nabarmenak.

Sexuarekin batera manipulazioaren kontzeptua da pelikularen beste giltzarrietako bat, pertsona bat bestearen oinarrizko senaz zenbateraino baliatu daitekeen nahi duena lortzeko. Zuzendari daniarraren lanetan aktore kutuna bihurtu den Stellan Skarsgarden rola da honen adibide argiena, paraplegiko gelditu ostean biktima hutsa izatetik haratago joan eta Bessekin nahi bezala jokatzen duena.

Zentzu honetan, gizonezko eta emakumezkoen arteko bereizketa zinez esanguratsua da filma osotasunean ulertzeko. Itsasora lanera joaten direnetatik hasita herriko apaizeraino, Bess gizonezkoak nagusi diren mundu batean bizi da, bai sexualki eta baita moralki ere. Modu batean edo bestean, ingurune horretan parte hartzen saiatzen den bakoitzean, bere sufrimendua areagotzen duen min sakona jasaten du. Bizitzaren ikuspegi tradizionalaren isla.

Breaking the Waves good and evilAipamen berezia merezi du erlijioak istorio osoan zehar duen paperak. Ongia eta gaizkiaren artean eraikitako metafora da filmari osotasuna eta zentzua ematen dion elementua, gure ekintzak epaitu eta barkatzeko ahalmena eduki baina bizitzako une esanguratsuetan laguntzeko ageri ez den figura jainkotiarraren hutsuneak indartua. Bessen ekintza guztiak Jainkoarekin dituen elkarrizketen araberakoak dira eta horregatik da joera etiko eta moralak inposatzen dituen izakiaren eta kezka zein desio gizatiarrak dituen emakumearen arteko talka hain lazgarria. Film amaierako kanpai zerutiarren hotsa, kanpairik ez zuen elizaren kontrapuntu ederra da.

Hitz gutxitan, esan liteke Lars von Trierrek drama estandarraren mugak irauli eta sakontasun emozional izugarria duen istorio asaldatzailea kontatzeko ahalmena izan zuela Breaking the Wavesen bitartez, teknikoki, estetikoki eta baita kontakizuna jorratzeko estiloan ere ekarpen berritzailea eskaini zuena. Honek, gainera, filma ikusten dugun bakoitzean xehetasun eta ikuspuntu gehiagoz ohartzea eragiten du, istorioaren dimentsioa ikuslearen baitan geroz eta handiagoa bihurtzea. Zine zale orok ezinbestean ikusi beharrekoa.

Trailerra:

2013ko estreinaldi bikainaren ostean, Broadchurch telesail britainiarraren itzulerak ikusmin handia sortu du. Zein bide hartuko ote zuen lehen denboraldi borobila eskaintzeaz gain pertsonaien garapenerako hainbat aukera zabaldu zituen istorioak?

Latimer familyLehen ezustekoa Ellie Miller detektibearen gizonak bere erruduntasuna ukatzea izan da. Bera kartzelara joatean ingurukoek detektibearekin izango zuten erlazioetan garatzeak interesgarria zirudien, baina bere gizona orain azpijokoan hasteak telesaila are zirraragarriagoa bilakatu du, ustelkeria eta sekretuen munduan sakontzeko balioko duelako. Espero dugun bakarra da epaiketa denboraldi osoan zehar luzatu arren telesailaren ildo nagusia ez bihurtzea, epaiketa inguratzen duten pertsonengan sakonduz nabarmen interesgarriago eta originalagoak diren dinamikak garatu daitezkeelako. Lehen denboraldian Danny Latimerren heriotza komunitate txikiko herritarren jokamolde eta sekretuetan sakontzeko abiapuntua izan zen bezala, oraingoan Joe Millerren erruduntasun ukapena da etorriko diren dilema berrien oinarria, pertsonaiak gehiago ezagutzean aurrez ikusitako egoerekin konparaketa eta paralelismoak egitea ahalbideratzen digutenak.

Zentzu honetan, zinez interesgarria da Mark Latimerrek behin bere semearen lagun onena izandako Tom Miller gaztearekin bideojokoetan jolastu eta elkarrekin egoteko ezkutuan geratzen hastea, non eta hondartza ondoan bizi zen emakume misteriotsuaren etxean. Manipulazioaren muturreraino iritsiko al da Latimer jauna?

Apaiza eta hoteleko emakumearen arteko erlazio berriak ere joko asko emango du ziur, baita kazetarien figurak ere, komunitate txikiko biztanleen iritzi eta ikuspegietan eragin nabarmena dutenak; eta, nola ez, Latimer familiaren garapena esanguratsua izango da, telesailak fokua eurengan mantentzeko beharrik gabe hainbat istorio garatzeko gaitasuna erakutsi duen arren orain, epaiketaren ondorioz, inoiz baino zelatatuago egongo direlako. Ikusgarria izango da seme maitearen hutsunea gainditu eta beste haur bat mundura ekartzeko ahalegina egiten ari den Beth emaztearen garapen emozionala.

SandbrookIrakasle eta ikasle izandako epaileen arteko talkak istorioari elementu berriak gehitu dizkio, hedabideen paperak betetzen zuenaren antzekoa baina oraingoan ustelkeria are muturrerago eramango dutela diruditenak. Zati deigarriena, ordea, Alec Hardy detektibearen iragana berpiztu duena izan da, atalean zehar oraindik ere beregan zama nabarmena duten Sandbrookeko gertaerekin loturiko pertsonaia berriak eta flashbackak izan ditugu, baita ustezko hiltzailearen agerpena ere. Broadchurcheko gertaeren paraleloan Hardyrengan halako eragina izan, baina ia ezagutzen ez dugun istorio bat garatzeak atal berriak intrigaz beteko ditu. Honek, aldi berean, bi detektibeen arteko inoiz baino delikatuagoa den erlazioa are aberasgarriagoa bihurtuko du.

Telesailaren estilo bereizgarriari jarraipen bikaina eman diote, bai estetikoki, edertasunez beteriko irudi eta planoen bitartez, eta baita egoera dramatikoenak modu ezinhobean indartzen dituen musika apartaren bitartez ere. Telebista britainiarrean merezitako onarpena eskuratu duten aktore bikainen antzezpenek emozioz beteriko hainbat une eskaini dizkigute beste behin ere; Ellie Miller, bizitzen jarraitzeko euskarri baten bila, bere sentimenduak konfesatzera psikologora joaten denekoa eta, bereziki, atal amaierako tentsioz beteriko une lazgarria, non Latimertarrek eztanda egiten duten, Ellie euren zorigaitzen errudun bezala seinalatuz.

Azken urteetako telesailen artean sinesgarri, emozional eta ederrenetakoa, Broadchurchen bigarren denboraldia lehena bezain ona izatea espero dugu. Itzulerako atala ikusi ostean, behintzat, ez genuke horretaz kezkatu beharko.

Bigarren denboraldiaren trailerra:

Eta orain zer? Hori zen hirugarren denboraldi amaieran, Brodyren heriotzarekin batera Homelandek bere argumentu nagusiari agur esan zionean, ikusleen artean hedaturiko zalantza, urriko itzulerako atal bikoitzaren ostean oraindik ere argitu ez zena.

Hamabi atalen ostean, ordea, argi esan dezakegu telesailak birsortu eta dinamika berri zein interesgarriak praktikan jartzeko abilezia erakutsi duela. Lehen denboralditik bereizgarri izandako thrillerra indartu dute, baina berritasun nagusia lehen aldiz amerikarrak etsaien maila moral berean jartzea izan da. Carrie eta CIAko gainontzeko kideak terroristen aurka borrokatzen zuten pertsonaia oldarkorrak izatetik muturreko ekintza lazgarrien erantzule izatera igaro dira, eta honek istorioa konplexuagoa bihurtu du zentzu guztietan.

Islamabadeko biztanle ezberdinen gizatasuna erakusten bete-betean asmatu dute, gatazkaren biktima hutsa den Aayan edo estrategia pakistandarrak gidatzen dituen Haqqani, biak ala biak familia eta sufrimenduzko egoeretan erakutsi dituzte, edozeren aurretik pertsonak direla azpimarratuz.

Haqqani kills AayanZentzu honetan, telesailak ere asmatu du amerikarrek ekialde hurbileko herrialdeetan gauzatutako inbasioen bitartez eragin duten kultura zein bizimodu suntsipenaren inguruan aritzean, baita egungo errealitatean zeresana izan duten gertaerak aipatzean ere, James Foley kazetariaren buru moztea, esaterako. Irailaren 11ko gertaerek, ordea, eztabaidaezinak izaten jarraitzen dute; kanpo politika estatubatuarraren pisuzko iritzi sortzailea izaten jarraitzen duen Homeland konspiraziozko ideiak iradokitzen hasteak sortuko lukeen zalaparta akaso gehiegizkoa litzateke Showtimentzat.

Istorioaren muinera itzuliz, denboraldi honetan garaturiko dinamika zinez adimentsua eta aldakorra izan da, linealtasunetik urrun, argumentuaren harian hainbat ezusteko eta shock une egon dira. Sortzaileek uneoro ikusleen aurretik jardun dute; Haqqaniren ustezko heriotza, Aayanen ondorengo hilketa harrigarria, Carriek kalean zehar drogaturik haluzinazioak dituenekoa… hauek eta beste hainbat une bikain borobildu dituzte, bai aktoreen maila altuko antzezpenei esker eta baita kamera zein soinu lan bikainari esker ere.

Brody haluzinazioaAparteko aipamena merezi du Carrieren drogen une kaotikoaren ostean, hainbat gizonek kale erdian hartu eta etxe batera eramatean gertatzen denak. Iparra galdu duen Carriek Brody aurkitzen du bertan, edo bere ilusio bat, une batez benetakoa izan litekeela sinestarazten digutena. Denboraldiko une indartsuenetakoa zalantzarik gabe, Brodyren mamua literalki eta modu ezinhobean gainditzeko balio duena gainera. Halako uneek Carrieren lana eta sentimenduen arteko muga zein hauskorra den azpimarratzeko eta, aldi berean, beti izan duen ezegonkortasunean sakontzeko balio dute, oraingoan inoiz baino modu sinesgarriagoan garatu dutena, amerikar enbaxadako Dennis izatean arazo hauetako hainbaten erantzulea.

Saul pakistandarrengandik ihes egiten saiatzen deneko “Halfway to a Donut” atala ere bikaina izan da, bereziki telesailean zehar buruzagi lanetan ibili den pertsona peoi gisa erakusten duelako. Bere sentimenduekin jokatzen dute eta horregatik tentsioz eta etsipenez beteriko ihes saiakeraren ostean hainbeste estimatzen duen Carriek ezinbestean gezurra esan eta berriz ere terroristengana entregatzen dueneko unea oso emozionala da, baita inguruan bere bila ari diren hainbeste pakistandar ikusita Saulek suizidatzea pentsatzen duenekoa ere.

AEBvsPakistanPreso trukean zentraturiko atala ere suspense gorenez beterikoa. “There’s Something Else Going On” izenburua gutxi balitz, gorputza lehergailuz jositako haurraren presentziak prozesu guztiaren arriskua are izugarriagoa bihurtzen du; Saulen jarrera etsigarria eta Carrieren salbatzeko eginahalak ere indar handiko uneak izan dira. Trukeak ere denboraldi osoan zehar sakonduriko beste aspektu bat nabarmentzen du, amerikar inteligentziako kideek, modu batean, euren ispilu diren Pakistango inteligentzia kideak aurrez aurre izatea. Interes ezberdinen alde izan arren, lan berdina egiten dute eta muga etikoak gainditzen dituzten botere zein dialektika borroka interesgarriak garatu dira pertsonaia hauen artean, hurrengo denboraldian jarraipena izatea espero dugunak.

Azken ataletara hurbildu ahala tentsioa nabarmen areagotu da eszena bakoitzean, Carrie eta Saulen kotxeak errepide erdian bortizki eztanda egin eta, Dennisen informazioari esker, Haqqani bere gizonekin batera amerikar enbaxadan barneratu eta kaosa eragiten dueneko uneak itogarriak izan dira, azken honek, zoritxarrez, denboraldi osoan zehar landuriko erruduntasunaren inguruko dilema indargabetu duen arren. Denboraldiko une erabakigarrienean amerikarrak dira sarraski nabarmena jasaten dutenak, ikusleak euren alde jartzea eraginez, pakistandarren sufrimendua nabarmen murriztu duten bitartean. Modu batean, ordea, ekintza hauek amerikarrek aurrez eragindako minaren ondorio direla iradokitzen du telesailak eta, behingoz, protagonistak galtzaile gisa irudikatzea erabaki ausarta izan da.

Atalen kalitatea, orokorrean, handia izan da. Enbaxadako hildakoen artean bi denboralditan zehar telesaileko pertsonaia iraunkorra izandako Fara egotea, Lockarten ontasun hutsala, Quinnen salbatzaile rola, pakistandar inteligentzia kideen ustelkeria… pertsonaiek muturreko egoeran harturiko erabakiak maisutasunez azaldu dituzte “13 Hours In Islamabad” atal bikainean. Sarraskiaren ostean, Carrie eta Saul enbaxadara itzultzean telesailak transmititzea lortzen duen etsipen sentsazioa zinez boteretsua da. Kale erdian hiltzear egon ostean, nola nahi duzu etsaia ez gorrotatzea? Halako ekintza krudelen erdian ozta-ozta salbatu ostean zein da bizimodu horretan jarraitzeko motibazioa? Mendeku gupidagabea? Pertsonaien gizatasunera eta sentimenduetara adimenez jotzen dute, beste behin ere.

Martha and Dennis

Denboraldiko une gogoangarrienetako bat, ordea, beste bi pertsonaien artean gertatzen da, atal horretan bertan. Dennis eta Martha Boyden arteko eszenan, gizonaren akatsek eragindako kaltearen pisua arnastea posible da. Isilune itogarria transmititzen duten plano luzeetan, bi aktoreek begiradekin nahikoa dute sakontasunez beteriko sentsazioak azaleratzeko. Baina unea are harrigarriagoa bihurtzen da Dennisek bere suizidatzeko nahiarekin emaztea eta ikusleak manipulatu ostean, AEBetara bueltan itzultzen dela ohartzen garenean. Izugarria.

Hainbeste tentsioz beteriko atalen ostean, amaieran erritmoa jaitsi izana arnasa hartzeko eskertu dugu baina, aldi berean, etsigarria suertatu da, batetik azken pasarte horietan Quinnek izandako zeresanaren ostean telesailak bere pertsonaia hil edo pisuzko gertaeraren baten parte izatearen itxaropen faltsua eskaini digulako eta, bestetik, azken atala osorik CIAko kideek Islamabanden bizi izandakoa asimilatzen duten moduaren ingurukoa izan delako.

Carrie funeralAlde batetik, ulergarria da pertsonaiak hain lazgarriak izan diren egoeretatik aldendu eta ingurune lasaigarrietan kokatzea, baina ingurune horietako batzuen aukeraketa ez da nahi bezain inspiratua izan. Carrieren aitaren zatia, esaterako, guztiz lekuz kanpo dago; urte hasieran hildako James Rebhorn aktorearen galera modu txukunean osatu zuten azken aurreko atalean, baina denboraldi itxieraren zati nagusia bere hutsuneak eragiten dizkion sentimenduen inguruan izatea akats larria da. Aitaren pertsonaia telesail osoan zehar zentzutasunezko figura puntuala izan da, noizean behin agertutakoa, baina sakontasunik gabe, inolaz ere ez azken atal honetan azalduriko garrantziarekin. Orain arte Carrieren bizitzan izan duten zeresana hain gutxi erakutsi ostean, bat-batean atal berean, aita eta amaren istorioetan sakontzea sinesgaitza suertatzen da. Atalak bere baitan koherentzia du, are gehiago “Coming Back” izenburuarekin, telesaileko pertsonaiak berriz ere euren jatorrizko bizilekuetara eta eguneroko ekintza arruntetara itzultzen erakutsi dituelako (Quinnen salbuespenarekin, denboraldia gerra girotik ihesean hasi eta berriz ere barreneraino sartzen amaitu duena), baina telesaila ikuspegi orokor batetik hartuz gero, lekuz kanpo dago.

Homelandek iraganarekiko hainbat lizentzia hartu ditu aurten, joan den denboraldian ia elkar jasan ezin zuten Lockart eta Carrieren arteko erlazioaren bat-bateko hobekuntza da beste adibide bat eta, beraz, ezohiko amaiera honetan planteaturiko egoera berriei datorren urtean jarraipena emango dietela imajina genezake, non erlazio pertsonalek sakontasun handiagoa hartuko duten. Haurra eta familiaren presentzia, Carrie eta Quinnen arteko erlazio sentimentala, Dar Adal eta Saulen arteko adiskidetze eraberritua, Pakistango inteligentzia kideak… garatzeko aukera eskaintzen duten hainbat fronte geratu dira airean zentzu honetan, baina telesailaz beste edozeren gainetik espero duguna da, elementu berriak gehitu arren, laugarren denboraldian sinesgarritasuna berreskuratzeko balio izan dion formulari ere jarraipena ematea.